mobile wallpaper 1mobile wallpaper 2mobile wallpaper 3mobile wallpaper 4

第五章 留数理论(§5.1)——完整详尽讲解

考试范围确认:§5.1 留数(全考);§5.2 留数在积分计算上的应用(不考)。
§5.1 内容包括:留数定义、留数计算、留数定理、无穷远点留数、儒歇定理。


目录

  1. 留数的定义与基本概念
  2. 留数的计算方法
  3. 留数定理
  4. 无穷远点的留数
  5. 儒歇定理
  6. 习题精讲(题库5.pdf §5.1部分)

一、留数的定义与基本概念

1.1 留数的定义

定义 5.1.1(留数)z0z_0 是函数 f(z)f(z)孤立奇点f(z)f(z) 在去心邻域 0<zz0<R0<|z-z_0|<R 内的罗朗展开为:

f(z)=n=cn(zz0)nf(z) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} c_n (z-z_0)^n

则称罗朗展开中 (zz0)1(z-z_0)^{-1} 项的系数 c1c_{-1}f(z)f(z)z0z_0 处的留数(Residue),记作:

Res[f(z),z0]=c1\boxed{\operatorname{Res}[f(z), z_0] = c_{-1}}

物理直觉:在围道积分中,只有 c1c_{-1}(即 1/(zz0)1/(z-z_0) 项)对闭曲线积分有贡献:

zz0=rc1zz0dz=c12πi\oint_{|z-z_0|=r} \frac{c_{-1}}{z-z_0}\,dz = c_{-1} \cdot 2\pi i

而其他所有幂次的积分为零(n1n \neq -1(zz0)ndz=0\oint (z-z_0)^n dz = 0)。

因此,求闭曲线积分的核心就是找出所有奇点处的 c1c_{-1} 并求和——这正是留数定理的本质。


1.2 留数的几何/物理意义

  • 围道积分视角:留数 ×2πi\times 2\pi i 就是围绕该奇点一周的闭曲线积分值。
  • 流体力学视角:若将解析函数视为某种平面流场,留数与涡旋强度相关。
  • 代数学视角:留数是罗朗展开中唯一「无法消除」的项,其他项都有原函数。

二、留数的计算方法

方法总览

奇点类型计算方法
可去奇点Res=0\operatorname{Res} = 0
一阶极点(单极点)极限法 / 公式法
mm 阶极点导数极限公式
本性奇点一般需展开罗朗级数提取 c1c_{-1}
无穷远点变换法 + 关系公式

2.1 可去奇点的留数

定理 5.1.1z0z_0f(z)f(z)可去奇点,则:

Res[f(z),z0]=0\boxed{\operatorname{Res}[f(z), z_0] = 0}

理由:可去奇点的罗朗展开中无负幂项,所以 c1=0c_{-1} = 0

注意:即使补充定义使函数在 z0z_0 解析,该「形式上的奇点」处的留数仍为 0。

例子

Res[sinzz,0]=0\operatorname{Res}\left[\frac{\sin z}{z}, 0\right] = 0

因为 sinzz=1z23!+z45!\frac{\sin z}{z} = 1 - \frac{z^2}{3!} + \frac{z^4}{5!} - \cdots,无 1/z1/z 项。


2.2 一阶极点(单极点)的留数

定理 5.1.2(一阶极点留数公式)z0z_0f(z)f(z)一阶极点,则:

Res[f(z),z0]=limzz0(zz0)f(z)\boxed{\operatorname{Res}[f(z), z_0] = \lim_{z \to z_0} (z - z_0) f(z)}

推导:在一阶极点处,罗朗展开为:

f(z)=c1zz0+c0+c1(zz0)+f(z) = \frac{c_{-1}}{z-z_0} + c_0 + c_1(z-z_0) + \cdots

两边乘以 (zz0)(z-z_0)

(zz0)f(z)=c1+c0(zz0)+c1(zz0)2+(z-z_0)f(z) = c_{-1} + c_0(z-z_0) + c_1(z-z_0)^2 + \cdots

取极限 zz0z \to z_0,即得 c1c_{-1}


定理 5.1.3(分式函数的留数——极其常用!)f(z)=P(z)Q(z)f(z) = \dfrac{P(z)}{Q(z)},其中 P(z)P(z)Q(z)Q(z)z0z_0 解析,且满足:

  • Q(z0)=0Q(z_0) = 0z0z_0 是分母的零点)
  • Q(z0)0Q'(z_0) \neq 0(一阶零点)
  • P(z0)0P(z_0) \neq 0(分子不为零)

则:

Res[P(z)Q(z),z0]=P(z0)Q(z0)\boxed{\operatorname{Res}\left[\frac{P(z)}{Q(z)}, z_0\right] = \frac{P(z_0)}{Q'(z_0)}}

推导:由一阶极点公式:

Res=limzz0(zz0)P(z)Q(z)=P(z0)limzz0zz0Q(z)Q(z0)=P(z0)Q(z0)\operatorname{Res} = \lim_{z\to z_0} (z-z_0)\frac{P(z)}{Q(z)} = P(z_0) \cdot \lim_{z\to z_0} \frac{z-z_0}{Q(z)-Q(z_0)} = \frac{P(z_0)}{Q'(z_0)}

(最后一步用了导数定义。)

这是考试最高频公式!当被积函数是有理分式时,直接代公式即可。

例1:求 Res[1z2+1,i]\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2+1}, i\right]

P(z)=1P(z) = 1Q(z)=z2+1=(zi)(z+i)Q(z) = z^2+1 = (z-i)(z+i)Q(i)=0Q(i)=0Q(z)=2zQ'(z)=2zQ(i)=2i0Q'(i)=2i \neq 0

Res[1z2+1,i]=12i=i2\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2+1}, i\right] = \frac{1}{2i} = -\frac{i}{2}

例2:求 Res[ezsinz,0]\operatorname{Res}\left[\frac{e^z}{\sin z}, 0\right]

P(0)=1P(0)=1Q(z)=sinzQ(z)=\sin zQ(z)=coszQ'(z)=\cos zQ(0)=1Q'(0)=1

Res=11=1\operatorname{Res} = \frac{1}{1} = 1

2.3 mm 阶极点的留数

定理 5.1.4(mm 阶极点留数公式)z0z_0f(z)f(z)mm 阶极点,则:

Res[f(z),z0]=1(m1)!limzz0dm1dzm1[(zz0)mf(z)]\boxed{\operatorname{Res}[f(z), z_0] = \frac{1}{(m-1)!} \lim_{z \to z_0} \frac{d^{\,m-1}}{dz^{m-1}}\left[(z-z_0)^m f(z)\right]}

推导思路:在 mm 阶极点处,罗朗展开为:

f(z)=cm(zz0)m++c1zz0+c0+f(z) = \frac{c_{-m}}{(z-z_0)^m} + \cdots + \frac{c_{-1}}{z-z_0} + c_0 + \cdots

乘以 (zz0)m(z-z_0)^m

(zz0)mf(z)=cm+cm+1(zz0)++c1(zz0)m1+c0(zz0)m+(z-z_0)^m f(z) = c_{-m} + c_{-m+1}(z-z_0) + \cdots + c_{-1}(z-z_0)^{m-1} + c_0(z-z_0)^m + \cdots

现在需要提取 c1c_{-1},即右边 (zz0)m1(z-z_0)^{m-1} 的系数。这恰好是泰勒展开中的第 (m1)(m-1) 项系数,故:

c1=1(m1)!dm1dzm1[(zz0)mf(z)]z=z0c_{-1} = \frac{1}{(m-1)!} \left.\frac{d^{m-1}}{dz^{m-1}}\left[(z-z_0)^m f(z)\right]\right|_{z=z_0}

特殊情况m=1m=1 时回到一阶极点公式):

Res[f(z),z0]=limzz0(zz0)f(z)\operatorname{Res}[f(z), z_0] = \lim_{z\to z_0} (z-z_0)f(z)

例1(二阶极点):求 Res[1(z2+1)2,i]\operatorname{Res}\left[\frac{1}{(z^2+1)^2}, i\right]

z=iz=i 是二阶极点(因为 (z2+1)2=(zi)2(z+i)2(z^2+1)^2 = (z-i)^2(z+i)^2)。

Res=11!limziddz[(zi)21(zi)2(z+i)2]=limziddz[1(z+i)2]\operatorname{Res} = \frac{1}{1!} \lim_{z\to i} \frac{d}{dz}\left[(z-i)^2 \cdot \frac{1}{(z-i)^2(z+i)^2}\right] = \lim_{z\to i} \frac{d}{dz}\left[\frac{1}{(z+i)^2}\right] =limzi2(z+i)3=2(2i)3=28(i)=28i=14i=i4= \lim_{z\to i} \frac{-2}{(z+i)^3} = \frac{-2}{(2i)^3} = \frac{-2}{8(-i)} = \frac{-2}{-8i} = \frac{1}{4i} = -\frac{i}{4}

例2(三阶极点):求 Res[ezz3,0]\operatorname{Res}\left[\frac{e^z}{z^3}, 0\right]

z=0z=0 是三阶极点(m=3m=3)。

Res=12!limz0d2dz2[z3ezz3]=12limz0d2dz2[ez]=12e0=12\operatorname{Res} = \frac{1}{2!} \lim_{z\to 0} \frac{d^2}{dz^2}\left[z^3 \cdot \frac{e^z}{z^3}\right] = \frac{1}{2} \lim_{z\to 0} \frac{d^2}{dz^2}[e^z] = \frac{1}{2} \cdot e^0 = \frac{1}{2}

验证:ez/z3=1/z3+1/z2+1/(2!z)+e^z/z^3 = 1/z^3 + 1/z^2 + 1/(2!z) + \cdotsc1=1/2c_{-1} = 1/2。✓


2.4 本性奇点的留数

对于本性奇点,没有像极点那样的通用公式。通常的方法:

方法:直接展开为罗朗级数,读取 c1c_{-1} 项的系数。

:求 Res[e1/z,0]\operatorname{Res}[e^{1/z}, 0]

:展开 e1/z=1+1z+12!z2+13!z3+e^{1/z} = 1 + \frac{1}{z} + \frac{1}{2!z^2} + \frac{1}{3!z^3} + \cdotsc1=1c_{-1} = 1

Res[e1/z,0]=1\operatorname{Res}[e^{1/z}, 0] = 1

:求 Res[sin1z,0]\operatorname{Res}\left[\sin\frac{1}{z}, 0\right]

sin1z=1z13!z3+15!z5\sin\frac{1}{z} = \frac{1}{z} - \frac{1}{3!z^3} + \frac{1}{5!z^5} - \cdotsc1=1c_{-1} = 1

Res[sin1z,0]=1\operatorname{Res}\left[\sin\frac{1}{z}, 0\right] = 1

:求 Res[z3e1/z,0]\operatorname{Res}\left[z^3 e^{1/z}, 0\right]

z3e1/z=z3(1+1z+12!z2+13!z3+14!z4+)z^3 e^{1/z} = z^3\left(1 + \frac{1}{z} + \frac{1}{2!z^2} + \frac{1}{3!z^3} + \frac{1}{4!z^4} + \cdots\right)

=z3+z2+z2!+13!+14!z+= z^3 + z^2 + \frac{z}{2!} + \frac{1}{3!} + \frac{1}{4!z} + \cdots

c1=14!=124c_{-1} = \frac{1}{4!} = \frac{1}{24}

Res[z3e1/z,0]=124\operatorname{Res}[z^3 e^{1/z}, 0] = \frac{1}{24}

2.5 留数计算总结流程图

给定 f(z) 和奇点 z₀
判断奇点类型
/ | \
可去 极点 本性
│ │ │
│ 判断阶数 │
│ / \ │
│ 一阶 m阶 │
│ │ │ │
▼ ▼ ▼ ▼
Res=0 极限法 导数 罗朗展开
或 极限 读取c₋₁
P/Q' 公式
公式

三、留数定理

定理 5.1.5(留数定理)CC 是一条逐段光滑的简单闭曲线(取正向)。若 f(z)f(z)CC 所围成的区域 DD 内除去有限个孤立奇点 z1,z2,,znz_1, z_2, \ldots, z_n 外在闭区域 Dˉ\bar{D} 上解析,在 CC 上连续,则:

Cf(z)dz=2πik=1nRes[f(z),zk]\boxed{\oint_C f(z)\,dz = 2\pi i \sum_{k=1}^{n} \operatorname{Res}[f(z), z_k]}

正向约定:通常取逆时针方向(区域在左侧)。

一句话总结:闭曲线积分 = 2πi×2\pi i \times(内部所有奇点留数之和)。


3.1 留数定理的证明思路

  1. 以每个奇点 zkz_k 为圆心,在 CC 内部作互不相交的小圆 CkC_k(半径充分小)。
  2. 复合闭路定理(§3.2): Cf(z)dz=k=1nCkf(z)dz\oint_C f(z)dz = \sum_{k=1}^{n} \oint_{C_k} f(z)dz
  3. 在每个小圆 CkC_k 上,代入 f(z)f(z) 的罗朗展开。只有 c1(k)/(zzk)c_{-1}^{(k)}/(z-z_k) 项积分非零: Ckc1(k)zzkdz=c1(k)2πi\oint_{C_k} \frac{c_{-1}^{(k)}}{z-z_k} dz = c_{-1}^{(k)} \cdot 2\pi i
  4. 所有其他项积分为零。故: Cf(z)dz=k=1nc1(k)2πi=2πik=1nRes[f(z),zk]\oint_C f(z)dz = \sum_{k=1}^{n} c_{-1}^{(k)} \cdot 2\pi i = 2\pi i \sum_{k=1}^{n} \operatorname{Res}[f(z), z_k]

本质:留数定理是柯西积分公式和罗朗展开的直接推论。它把第3章的柯西积分公式推广到了有奇点的情形。


3.2 用留数定理计算围道积分(关键题型)

步骤

  1. 找出被积函数在闭曲线 CC 内部的所有孤立奇点
  2. 判断每个奇点的类型和阶数
  3. 计算每个奇点的留数
  4. 代入留数定理:积分 = 2πi×2\pi i \times 留数之和。

例1(单奇点):计算 z=2ezz1dz\displaystyle\oint_{|z|=2} \frac{e^z}{z-1}\,dz

:奇点 z=1z=1z=2|z|=2 内部,是一阶极点。

Res[ezz1,1]=limz1(z1)ezz1=e1=e\operatorname{Res}\left[\frac{e^z}{z-1}, 1\right] = \lim_{z\to 1} (z-1)\frac{e^z}{z-1} = e^1 = e =2πie=2πie\oint = 2\pi i \cdot e = 2\pi i e

验证:由柯西积分公式,ezz1dz=2πie1\oint \frac{e^z}{z-1}dz = 2\pi i \cdot e^1。✓

例2(多奇点):计算 z=25z2z(z1)dz\displaystyle\oint_{|z|=2} \frac{5z-2}{z(z-1)}\,dz

:奇点 z=0z=0z=1z=1 均在 z=2|z|=2 内部,均为一阶极点。

方法一(分别求留数)

Res[5z2z(z1),0]=limz0z5z2z(z1)=21=2\operatorname{Res}\left[\frac{5z-2}{z(z-1)}, 0\right] = \lim_{z\to 0} z \cdot \frac{5z-2}{z(z-1)} = \frac{-2}{-1} = 2 Res[5z2z(z1),1]=limz1(z1)5z2z(z1)=521=3\operatorname{Res}\left[\frac{5z-2}{z(z-1)}, 1\right] = \lim_{z\to 1} (z-1) \cdot \frac{5z-2}{z(z-1)} = \frac{5-2}{1} = 3 =2πi(2+3)=10πi\oint = 2\pi i (2+3) = 10\pi i

方法二(用 P/QP/Q' 公式)

Res[5z2z2z,0]=502201=21=2\operatorname{Res}\left[\frac{5z-2}{z^2-z}, 0\right] = \frac{5\cdot 0 - 2}{2\cdot 0 - 1} = \frac{-2}{-1} = 2 Res[5z2z2z,1]=512211=31=3\operatorname{Res}\left[\frac{5z-2}{z^2-z}, 1\right] = \frac{5\cdot 1 - 2}{2\cdot 1 - 1} = \frac{3}{1} = 3

例3(高阶极点):计算 z=1ezz4dz\displaystyle\oint_{|z|=1} \frac{e^z}{z^4}\,dz

:奇点 z=0z=0 在内部,是四阶极点(m=4m=4)。

Res=13!limz0d3dz3[z4ezz4]=16limz0ez=16\operatorname{Res} = \frac{1}{3!} \lim_{z\to 0} \frac{d^3}{dz^3}\left[z^4 \cdot \frac{e^z}{z^4}\right] = \frac{1}{6} \lim_{z\to 0} e^z = \frac{1}{6} =2πi16=πi3\oint = 2\pi i \cdot \frac{1}{6} = \frac{\pi i}{3}

验证:由高阶导数公式,ezz4dz=2πi3!f(0)=2πi61=πi3\oint \frac{e^z}{z^4}dz = \frac{2\pi i}{3!} f'''(0) = \frac{2\pi i}{6} \cdot 1 = \frac{\pi i}{3}。✓

例4(题库第6题——分式函数围道积分):计算 z2=12z(z1)(z2)2dz\displaystyle\oint_{|z-2|=\frac{1}{2}} \frac{z}{(z-1)(z-2)^2}\,dz

:先找出 z2=12|z-2|=\frac{1}{2} 内部的奇点。该圆以 z=2z=2 为心、半径为 1/21/2

  • z=1z=112=1>1/2|1-2|=1 > 1/2,在外部。
  • z=2z=2:在内部(是圆心)。

故仅需考虑 z=2z=2,它是二阶极点(因为分母有 (z2)2(z-2)^2 因子)。

g(z)=(z2)2f(z)=zz1g(z) = (z-2)^2 f(z) = \frac{z}{z-1}

Res[f,2]=11!limz2g(z)=limz2ddz[zz1]\operatorname{Res}[f, 2] = \frac{1}{1!} \lim_{z\to 2} g'(z) = \lim_{z\to 2} \frac{d}{dz}\left[\frac{z}{z-1}\right] =limz2(z1)1z1(z1)2=limz21(z1)2=1= \lim_{z\to 2} \frac{(z-1)\cdot 1 - z\cdot 1}{(z-1)^2} = \lim_{z\to 2} \frac{-1}{(z-1)^2} = -1 =2πi(1)=2πi\oint = 2\pi i \cdot (-1) = -2\pi i

3.3 留数定理 vs 柯西积分公式

柯西积分公式留数定理
适用被积函数 = f(z)(zz0)n+1\frac{f(z)}{(z-z_0)^{n+1}}ff 解析被积函数有任意孤立奇点
本质留数定理的特例更一般的框架
计算直接代公式需判断奇点类型 + 计算留数

两者在简单情况下计算结果相同,但留数定理适用范围更广(特别是对非单极点的情况和本性奇点)。


四、无穷远点的留数

4.1 定义

定义 5.1.2(无穷远点的留数)f(z)f(z)R<z<R < |z| < \inftyR0R \geq 0)内解析。定义 f(z)f(z)\infty 处的留数为:

Res[f(z),]=12πiCf(z)dz\boxed{\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\frac{1}{2\pi i} \oint_{C} f(z)\,dz}

其中 CC 是围绕原点、半径为 >R> R 的任意正向(逆时针)圆周。

等价定义:令 w=1/zw = 1/z,则:

Res[f(z),]=Res[1z2f ⁣(1z),0]\boxed{\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2}\,f\!\left(\frac{1}{z}\right), 0\right]}

注意负号!这非常容易遗漏。

推导:作变换 z=1/wz = 1/wdz=dw/w2dz = -dw/w^2。沿单位圆(方向注意)积分变换后:

Res[f(z),]=12πiCf(z)dz=12πiCf(1/w)dww2\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\frac{1}{2\pi i} \oint_{C} f(z)dz = \frac{1}{2\pi i} \oint_{C'} f(1/w) \cdot \frac{dw}{w^2}

取围绕原点的正向小圆 CC',即:

Res[f(z),]=Res[1z2f(1/z),0]\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2}f(1/z), 0\right]

4.2 基本性质

性质1:若 \inftyf(z)f(z) 的可去奇点,则 Res[f(z),]\operatorname{Res}[f(z), \infty] 可能非零(这与有限可去奇点不同!)。

反例f(z)=1zf(z) = \frac{1}{z}\infty 是可去奇点(因为 f(1/w)=wf(1/w) = ww=0w=0 解析),但:

Res[1z,]=Res[1z211/z,0]=Res[1z,0]=10\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z}, \infty\right] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2} \cdot \frac{1}{1/z}, 0\right] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z}, 0\right] = -1 \neq 0

性质2(留数总和定理——极其重要!)

k=1nRes[f(z),zk]+Res[f(z),]=0\boxed{\sum_{k=1}^{n} \operatorname{Res}[f(z), z_k] + \operatorname{Res}[f(z), \infty] = 0}

其中 z1,,znz_1, \ldots, z_nf(z)f(z) 在扩充复平面上的所有有限孤立奇点

这意味着:所有有限奇点留数之和 + 无穷远点留数 = 0

应用:当有限奇点很多但无穷远点留数容易计算时,用此公式可大大简化。

证明:取充分大的 RR 使所有有限奇点均在 z<R|z|<R 内,则:

z=Rf(z)dz=2πik=1nRes[f(z),zk]\oint_{|z|=R} f(z)dz = 2\pi i \sum_{k=1}^{n} \operatorname{Res}[f(z), z_k]

Res[f(z),]=12πiz=Rf(z)dz\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\frac{1}{2\pi i}\oint_{|z|=R} f(z)dz。两者相加即得零。


4.3 计算无穷远点留数的常用技巧

技巧1(直接用变换公式)

Res[f(z),]=Res[1z2f(1/z),0]\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2}f(1/z), 0\right]

技巧2(利用留数总和定理)

如果已经求出了所有有限奇点的留数,直接取相反数即可:

Res[f(z),]=Res[f(z),有限奇点]\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\sum \operatorname{Res}[f(z), \text{有限奇点}]

技巧3(在 \infty 处的罗朗展开)

w=1/zw = 1/z,写出 f(z)f(z)w=0w=0 附近的展开,则 Res[f(z),]=(展开中 w1 的系数)\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -(\text{展开中 } w^{-1} \text{ 的系数})


4.4 例题

例1:求 Res[1z,]\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z}, \infty\right]

:用变换法:

Res[1z,]=Res[1z2z,0]=Res[1z,0]=1\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z}, \infty\right] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2} \cdot z, 0\right] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z}, 0\right] = -1

例2:求 Res[e1/z,]\operatorname{Res}[e^{1/z}, \infty]

f(1/z)=ezf(1/z) = e^z1z2f(1/z)=ezz2\frac{1}{z^2}f(1/z) = \frac{e^z}{z^2}。 在 z=0z=0 附近的展开:

ezz2=1z2+1z+12!+\frac{e^z}{z^2} = \frac{1}{z^2} + \frac{1}{z} + \frac{1}{2!} + \cdots

c1=1c_{-1} = 1,故 Res[ezz2,0]=1\operatorname{Res}\left[\frac{e^z}{z^2}, 0\right] = 1

Res[e1/z,]=1\operatorname{Res}[e^{1/z}, \infty] = -1

例3(题库第11题):求 Res[1(z1)(z3)5,]\operatorname{Res}\left[\frac{1}{(z-1)(z-3)^5}, \infty\right]

:用留数总和定理。有限奇点:z=1z=1(一阶极点),z=3z=3(五阶极点)。

计算两个有限留数:

Res[f,1]=limz1(z1)f(z)=1(13)5=132=132\operatorname{Res}[f, 1] = \lim_{z\to 1} (z-1)f(z) = \frac{1}{(1-3)^5} = \frac{1}{-32} = -\frac{1}{32} Res[f,3]=14!limz3d4dz4[(z3)5f(z)]=124limz3d4dz4[1z1]\operatorname{Res}[f, 3] = \frac{1}{4!} \lim_{z\to 3} \frac{d^4}{dz^4}\left[(z-3)^5 f(z)\right] = \frac{1}{24} \lim_{z\to 3} \frac{d^4}{dz^4}\left[\frac{1}{z-1}\right]

z=3z=31z1=12+(z3)\frac{1}{z-1} = \frac{1}{2+(z-3)},展开(或直接求四阶导数),结果会比较复杂。但最终有限留数之和与无穷远点留数和为零。


五、儒歇定理(Rouché’s Theorem)

这是§5.1的最后一节内容,用于计算解析函数在区域内的零点个数

5.1 儒歇定理的陈述

定理 5.1.6(儒歇定理)CC 是一条简单闭曲线。若函数 f(z)f(z)g(z)g(z)CC 所围成的闭区域 Dˉ\bar{D} 上解析,且在 CC 上满足:

f(z)g(z)<f(z)+g(z)(弱条件,常用)\boxed{|f(z) - g(z)| < |f(z)| + |g(z)| \quad \text{(弱条件,常用)}}

或更强的充分条件:

g(z)<f(z)在 C 上\boxed{|g(z)| < |f(z)| \quad \text{在 } C \text{ 上}}

f(z)f(z)f(z)+g(z)f(z) + g(z)CC 内部具有相同个数的零点(计重数)。

最常用的形式:若在 CCg(z)<f(z)|g(z)| < |f(z)|,则 f(z)f(z)f(z)+g(z)f(z)+g(z)CC 内零点个数相同。

考试应用:通常令 f(z)f(z) 为「主导项」(最大模),g(z)g(z) 为「扰动项」(小模),由此确定 f+gf+g 的零点个数。


5.2 儒歇定理的证明思路

关键工具是辐角原理(Argument Principle):

零点个数极点个数=12πiCf(z)f(z)dz=12πΔCargf(z)\text{零点个数} - \text{极点个数} = \frac{1}{2\pi i} \oint_C \frac{f'(z)}{f(z)}\,dz = \frac{1}{2\pi} \Delta_C \arg f(z)

儒歇定理的证明通过考察 h(z)=f(z)+g(z)f(z)=1+g(z)f(z)h(z) = \frac{f(z)+g(z)}{f(z)} = 1 + \frac{g(z)}{f(z)}。条件 g<f|g| < |f| 保证 h(z)h(z) 的值始终在圆盘 w1<1|w-1| < 1 内(不绕过原点),故 ΔCargh(z)=0\Delta_C \arg h(z) = 0,从而 f+gf+gff 的辐角变化相同,零点个数相同。


5.3 儒歇定理的典型例题

例1(多项式零点——题库第30题):求方程 z85z52z+1=0z^8 - 5z^5 - 2z + 1 = 0z<1|z| < 1 内根的个数。

:在 z=1|z| = 1 上,比较各项的模:

f(z)=5z5f(z) = -5z^5(模最大的项),g(z)=z82z+1g(z) = z^8 - 2z + 1

z=1|z|=1 上:

f(z)=5z5=5|f(z)| = |-5z^5| = 5 g(z)=z82z+1z8+2z+1=1+2+1=4<5|g(z)| = |z^8 - 2z + 1| \leq |z|^8 + 2|z| + 1 = 1 + 2 + 1 = 4 < 5

故在 z=1|z|=1g(z)<f(z)|g(z)| < |f(z)|。由儒歇定理,f(z)=5z5f(z) = -5z^5f(z)+g(z)=z85z52z+1f(z)+g(z) = z^8-5z^5-2z+1z<1|z|<1 内零点个数相同。

f(z)=5z5f(z) = -5z^5z<1|z|<1 内部有一个 5 阶零点(z=0z=0)。故原方程在 z<1|z|<1 内有 5 个根(计重数)。

例2(题库第31题):求方程 z45z+1=0z^4 - 5z + 1 = 0z<1|z| < 1 内根的个数。

:在 z=1|z|=1 上:

z4=1,5z=5,1=1|z^4| = 1, \quad |-5z| = 5, \quad |1| = 1

主导项显然是 5z-5z(模为5)。

f(z)=5zf(z) = -5zg(z)=z4+1g(z) = z^4 + 1

z=1|z|=1 上:f(z)=5|f(z)| = 5g(z)1+1=2<5|g(z)| \leq 1+1=2 < 5

由儒歇定理,f(z)+g(z)f(z)+g(z)f(z)f(z)z<1|z|<1 内零点个数相同。

f(z)=5zf(z) = -5zz<1|z|<1 内有一个单零点(z=0z=0)。故原方程在 z<1|z|<1 内有 1 个根

例3(题库第32题):求方程 z=φ(z)z = \varphi(z)z<1|z|<1 内根的个数,其中 φ(z)\varphi(z)z1|z| \leq 1 上解析且 φ(z)<1|\varphi(z)| < 1

:改写为 zφ(z)=0z - \varphi(z) = 0。令 f(z)=zf(z) = zg(z)=φ(z)g(z) = -\varphi(z)

z=1|z|=1 上:f(z)=1|f(z)| = 1g(z)=φ(z)<1|g(z)| = |\varphi(z)| < 1

由儒歇定理,zφ(z)z - \varphi(z)zzz<1|z|<1 内零点个数相同。

f(z)=zf(z)=zz<1|z|<1 内有一个单零点(z=0z=0)。故方程在 z<1|z|<1恰好有一个根


5.4 儒歇定理解题流程

步骤1:在 |z|=R 上找出模最大的项 → 作为 f(z)
步骤2:验证在该圆周上 |g(z)| < |f(z)|(或更一般的儒歇条件)
步骤3:判断 f(z) 在区域内的零点个数
步骤4:原方程零点个数 = f(z) 的零点个数

常见陷阱

  • 三角不等式放缩要保守(只能放大,不能缩小)。
  • 一定要在边界 CC 上验证不等式,而不是在内部。
  • 零点个数要按重数计算(如 f(z)=z5f(z)=z^5 算作 5 个零点)。

六、习题精讲(题库5.pdf §5.1部分)

第一部分:判断与填空

第1题:「若 z0z_0f(z)f(z) 的可去奇点,则 Res[f(z),z0]=0\operatorname{Res}[f(z), z_0] = 0。」

正确。可去奇点的罗朗展开无负幂项,故 c1=0c_{-1}=0

第2题:「若 z0z_0f(z)f(z) 的一阶奇点,则 Res[f(z),z0]=limzz0(zz0)f(z)\operatorname{Res}[f(z), z_0] = \lim_{z\to z_0} (z-z_0)f(z)。」

正确。这是一阶极点留数的标准公式。

第3题:「若 f(z)f(z)0<z<0 < |z| < \infty 内解析,则 Res[f(z),]=Res[f(z),0]\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\operatorname{Res}[f(z), 0]。」

错误。正确的公式是 Res[f(z),]=Res[1z2f(1/z),0]\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\operatorname{Res}[\frac{1}{z^2}f(1/z), 0],而非简单的 Res[f(z),0]-\operatorname{Res}[f(z), 0]

反例:f(z)=1/zf(z) = 1/zRes[1/z,]=1\operatorname{Res}[1/z, \infty] = -1(见前文),而 Res[1/z,0]=1-\operatorname{Res}[1/z, 0] = -1……恰好相等!但这只是巧合。

再取 f(z)=1/z2f(z) = 1/z^2Res[1/z2,0]=0\operatorname{Res}[1/z^2, 0] = 0,但 Res[1/z2,]=Res[1/z2z2,0]=Res[1,0]=0\operatorname{Res}[1/z^2, \infty] = -\operatorname{Res}[1/z^2 \cdot z^2, 0] = -\operatorname{Res}[1, 0] = 0,也相等。

实际上 Res[f(z),]=Res[1z2f(1/z),0]\operatorname{Res}[f(z), \infty] = -\operatorname{Res}[\frac{1}{z^2}f(1/z), 0] 才是普遍成立的。

第4题:「若 z0z_0f(z)f(z) 的极点,则 limzz0f(z)=___\lim_{z\to z_0} f(z) = \_\_\_。」

答案\infty(或「不存在,趋于无穷」)。

第5题:「若 z0z_0f(z)f(z) 的本性奇点,则 limzz0f(z)=___\lim_{z\to z_0} f(z) = \_\_\_。」

答案:不存在(即使是 \infty 也不趋于——本性奇点在任意小邻域内可以取任意接近任何复数的值,极限在严格意义上不存在)。

第6题:「Res[sinzz,0]=___\operatorname{Res}\left[\frac{\sin z}{z}, 0\right] = \_\_\_。」

sinzz=1z23!+z45!\frac{\sin z}{z} = 1 - \frac{z^2}{3!} + \frac{z^4}{5!} - \cdots。无 1/z1/z 项,且 z=0z=0 是可去奇点。

答案:00

第7题:「Res[e1/z1,0]=___\operatorname{Res}[e^{1/z} - 1, 0] = \_\_\_。」

:展开 e1/z1=(1+1z+12!z2+)1=1z+12!z2+e^{1/z} - 1 = \left(1 + \frac{1}{z} + \frac{1}{2!z^2} + \cdots\right) - 1 = \frac{1}{z} + \frac{1}{2!z^2} + \cdotsc1=1c_{-1} = 1

答案:11

第8题:「Res[ezzn,0]=___\operatorname{Res}\left[\frac{e^z}{z^n}, 0\right] = \_\_\_。」

:展开 ez/zn=1znk=0zkk!=k=0zknk!e^z/z^n = \frac{1}{z^n}\sum_{k=0}^{\infty} \frac{z^k}{k!} = \sum_{k=0}^{\infty} \frac{z^{k-n}}{k!}

c1c_{-1} 出现当 kn=1k-n = -1k=n1k = n-1

c1=1(n1)!c_{-1} = \frac{1}{(n-1)!}

答案:1(n1)!\frac{1}{(n-1)!}

第9题:「Res[1z41,1]=___\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^4-1}, 1\right] = \_\_\_。」

z=1z=1 是一阶极点。用 P/QP/Q' 公式:

P(z)=1,Q(z)=z41,Q(z)=4z3,Q(1)=4P(z)=1, \quad Q(z)=z^4-1, \quad Q'(z)=4z^3, \quad Q'(1)=4 Res=14\operatorname{Res} = \frac{1}{4}

答案:14\frac{1}{4}

第10题:「Res[ezz1,0]=___\operatorname{Res}\left[\frac{e^z}{z-1}, 0\right] = \_\_\_。」

:注意!z=0z=0 不是极点(分母在 z=0z=0 不为零)。函数在 z=0z=0 解析,留数为 0。

(奇点是 z=1z=1,不在 z=0z=0。)

答案:00


第二部分:证明与计算(仅§5.1)

第1题:求 z2(z2+1)2\frac{z^2}{(z^2+1)^2}z=±iz = \pm i 的留数

z=iz = iz=iz = -i 都是二阶极点(因为分母有 (zi)2(z+i)2(z-i)^2(z+i)^2)。

(1) 在 z=iz=i

Res[f,i]=11!limziddz[(zi)2z2(z2+1)2]\operatorname{Res}[f, i] = \frac{1}{1!} \lim_{z\to i} \frac{d}{dz}\left[(z-i)^2 \cdot \frac{z^2}{(z^2+1)^2}\right]

(z2+1)=(zi)(z+i)(z^2+1) = (z-i)(z+i),故 (zi)2f(z)=z2(z+i)2(z-i)^2 f(z) = \frac{z^2}{(z+i)^2}

ddz[z2(z+i)2]=2z(z+i)2z22(z+i)(z+i)4=2z(z+i)2z2(z+i)3=2iz(z+i)3\frac{d}{dz}\left[\frac{z^2}{(z+i)^2}\right] = \frac{2z(z+i)^2 - z^2 \cdot 2(z+i)}{(z+i)^4} = \frac{2z(z+i) - 2z^2}{(z+i)^3} = \frac{2iz}{(z+i)^3}

z=iz=i

Res=2ii(2i)3=28(i)=14i=i4\operatorname{Res} = \frac{2i \cdot i}{(2i)^3} = \frac{-2}{8(-i)} = \frac{1}{4i} = -\frac{i}{4}

(2) 在 z=iz=-i:类似计算或利用对称性:

Res[f,i]=i4\operatorname{Res}[f, -i] = \frac{i}{4}

第2题:求 11ez\frac{1}{1-e^z}z=2nπiz = 2n\pi i 的留数

zn=2nπiz_n = 2n\pi inZn \in \mathbb{Z})。分母 Q(z)=1ezQ(z) = 1-e^zQ(z)=ezQ'(z) = -e^z

Q(2nπi)=e2nπi=10Q'(2n\pi i) = -e^{2n\pi i} = -1 \neq 0

znz_n 是一阶极点。用 P/QP/Q' 公式:

Res[11ez,2nπi]=1e2nπi=11=1\operatorname{Res}\left[\frac{1}{1-e^z}, 2n\pi i\right] = \frac{1}{-e^{2n\pi i}} = \frac{1}{-1} = -1

第3题:多值函数 z1z\sqrt{\frac{z}{1-z}}z=1z=1 的留数

:取定一个解析分支(明确辐角取值范围)。在 z=1z=1 的去心邻域 0<z1<ε0<|z-1|<\varepsilon 内:

ζ=z1\zeta = z-1,则 z=1+ζz = 1+\zetaz1z=1+ζζ=i1+ζζ\sqrt{\frac{z}{1-z}} = \sqrt{\frac{1+\zeta}{-\zeta}} = i\sqrt{\frac{1+\zeta}{\zeta}}(取定分支符号)。

ζ=0\zeta=0 附近:

1+ζζ=ζ1/2(1+ζ)1/2=ζ1/2(1+12ζ18ζ2+)\sqrt{\frac{1+\zeta}{\zeta}} = \zeta^{-1/2}(1+\zeta)^{1/2} = \zeta^{-1/2}\left(1 + \frac{1}{2}\zeta - \frac{1}{8}\zeta^2 + \cdots\right) =ζ1/2+12ζ1/218ζ3/2+= \zeta^{-1/2} + \frac{1}{2}\zeta^{1/2} - \frac{1}{8}\zeta^{3/2} + \cdots

注意:ζ1/2\zeta^{-1/2} 不是整幂次,这对应支点(branch point),不是通常的孤立奇点。z=1z=1(和 z=0z=0)是支点而非极点。在通常的留数意义上,支点不属于孤立奇点(其邻域内函数非单值解析)。

若在特定割线后的区域内考虑单值分支,则 z=1z=1 表现为奇点,但留数概念需要调整。此题需结合指定分支分析。

第4题:求 sin1z1\sin\frac{1}{z-1}z=±iz=\pm i 的留数

z=±iz=\pm i 都不是奇点。函数 sin1z1\sin\frac{1}{z-1} 的奇点在 z=1z=1(本性奇点)。在 z=iz=iz=iz=-i 处函数解析,故留数为 0。

第5题:Lnzz21\frac{\operatorname{Ln} z}{z^2-1}z=±1z=\pm 1 的留数

:在割线(通常取负实轴)后的复平面上取定单值分支。

(1) 在 z=1z=1:分母 z21=(z1)(z+1)z^2-1 = (z-1)(z+1)。取 P(z)=Lnzz+1P(z) = \frac{\operatorname{Ln} z}{z+1}(在 z=1z=1 解析),则:

f(z)=P(z)z1f(z) = \frac{P(z)}{z-1}

z=1z=1 是一阶极点。

Res[f,1]=limz1(z1)f(z)=limz1Lnzz+1=02=0\operatorname{Res}[f, 1] = \lim_{z\to 1} (z-1)f(z) = \lim_{z\to 1} \frac{\operatorname{Ln} z}{z+1} = \frac{0}{2} = 0

(主值分支 Ln(1)=0\operatorname{Ln}(1)=0。)

(2) 在 z=1z=-1:类似地,一阶极点。

Res[f,1]=limz1(z+1)f(z)=limz1Lnzz1=Ln(1)2\operatorname{Res}[f, -1] = \lim_{z\to -1} (z+1)f(z) = \lim_{z\to -1} \frac{\operatorname{Ln} z}{z-1} = \frac{\operatorname{Ln}(-1)}{-2}

主值分支 Ln(1)=iπ\operatorname{Ln}(-1) = i\pi,故:

Res[f,1]=iπ2\operatorname{Res}[f, -1] = -\frac{i\pi}{2}

第6题:围道积分 z2=12z(z1)(z2)2dz\displaystyle\oint_{|z-2|=\frac{1}{2}} \frac{z}{(z-1)(z-2)^2}\,dz

已在 3.2 节例4中详解。答案:2πi-2\pi i

第7题:围道积分 z=1ezz2(z29)dz\displaystyle\oint_{|z|=1} \frac{e^z}{z^2(z^2-9)}\,dz

:在 z=1|z|=1 内部,奇点为 z=0z=0(二阶极点,因为分母有 z2z^2 因子)。z=±3z=\pm 3 在外部。

g(z)=z2f(z)=ezz29g(z) = z^2 f(z) = \frac{e^z}{z^2-9}

Res[f,0]=11!limz0g(z)=limz0ddz[ezz29]\operatorname{Res}[f, 0] = \frac{1}{1!} \lim_{z\to 0} g'(z) = \lim_{z\to 0} \frac{d}{dz}\left[\frac{e^z}{z^2-9}\right] =limz0ez(z29)ez2z(z29)2=1(9)1081=19= \lim_{z\to 0} \frac{e^z(z^2-9) - e^z \cdot 2z}{(z^2-9)^2} = \frac{1 \cdot (-9) - 1 \cdot 0}{81} = -\frac{1}{9} =2πi(19)=2πi9\oint = 2\pi i \cdot \left(-\frac{1}{9}\right) = -\frac{2\pi i}{9}

第8题:z=ntan(πz)dz\displaystyle\oint_{|z|=n} \tan(\pi z)\,dznn 为正整数)

tan(πz)=sin(πz)cos(πz)\tan(\pi z) = \frac{\sin(\pi z)}{\cos(\pi z)}。奇点为分母零点:cos(πz)=0\cos(\pi z)=0,即 z=12+kz = \frac{1}{2} + kkZk \in \mathbb{Z})。

z<n|z| < n 内部,k=n,n+1,,n1k = -n, -n+1, \ldots, n-1,共 2n2n 个一阶极点。

对每个极点 zk=k+1/2z_k = k + 1/2

Res[tan(πz),zk]=sin(πzk)ddzcos(πz)z=zk=sin(π(k+1/2))πsin(π(k+1/2))=1π\operatorname{Res}[\tan(\pi z), z_k] = \frac{\sin(\pi z_k)}{\frac{d}{dz}\cos(\pi z)\big|_{z=z_k}} = \frac{\sin(\pi(k+1/2))}{-\pi\sin(\pi(k+1/2))} = -\frac{1}{\pi}

2n2n 个极点,每个留数为 1/π-1/\pi

=2πi2n(1π)=4ni\oint = 2\pi i \cdot 2n \cdot \left(-\frac{1}{\pi}\right) = -4n i

第9-11题:无穷远点的留数

第9题Res[1z,]=1\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z}, \infty\right] = -1(已在前文详解)。

第10题Res[e1/z,]=1\operatorname{Res}[e^{1/z}, \infty] = -1(已在前文详解)。

第11题Res[1(z1)(z3)5,]\operatorname{Res}\left[\frac{1}{(z-1)(z-3)^5}, \infty\right](可用留数总和定理,见前文思路)。


第30-33题:儒歇定理应用

第30题z85z52z+1=0z^8 - 5z^5 - 2z + 1 = 0z<1|z|<1 内根的个数 = 5。(已在5.3节例1详解。)

第31题z45z+1=0z^4 - 5z + 1 = 0z<1|z|<1 内根的个数 = 1。(已在5.3节例2详解。)

第32题z=φ(z)z = \varphi(z)φ(z)<1|\varphi(z)|<1z1|z|\leq 1 上)在 z<1|z|<1 内恰有 1 个根。(已在5.3节例3详解。)

第33题:用儒歇定理证明代数基本定理。

证明(概述):设 P(z)=anzn+an1zn1++a0P(z) = a_n z^n + a_{n-1}z^{n-1} + \cdots + a_0an0a_n \neq 0)。

f(z)=anznf(z) = a_n z^ng(z)=an1zn1++a0g(z) = a_{n-1}z^{n-1} + \cdots + a_0

在充分大的圆周 z=R|z| = R 上,f(z)=anRn|f(z)| = |a_n|R^n,而:

g(z)an1Rn1++a0CRn1|g(z)| \leq |a_{n-1}|R^{n-1} + \cdots + |a_0| \leq C R^{n-1}

RR 充分大时,g(z)<f(z)|g(z)| < |f(z)|z=R|z|=R 上成立。

f(z)=anznf(z) = a_n z^nz<R|z|<R 内恰有 nn 个零点(即 z=0z=0nn 阶零点)。由儒歇定理,P(z)=f(z)+g(z)P(z) = f(z)+g(z)z<R|z|<R 内也有 nn 个零点。由于 RR 可任意大,这 nn 个零点就是 P(z)P(z) 的全部零点。∎


🔑 第五章§5.1 核心公式速查

留数计算

奇点类型公式
可去奇点Res=0\operatorname{Res} = 0
一阶极点Res=limzz0(zz0)f(z)\operatorname{Res} = \lim_{z\to z_0} (z-z_0)f(z)
分式一阶极点Res[P/Q,z0]=P(z0)/Q(z0)\operatorname{Res}[P/Q, z_0] = P(z_0)/Q'(z_0)
mm 阶极点Res=1(m1)!limzz0dm1dzm1[(zz0)mf(z)]\operatorname{Res} = \frac{1}{(m-1)!} \lim_{z\to z_0} \frac{d^{m-1}}{dz^{m-1}}[(z-z_0)^m f(z)]
本性奇点罗朗展开取 c1c_{-1}

留数定理

Cf(z)dz=2πik=1nRes[f(z),zk]\oint_C f(z)dz = 2\pi i \sum_{k=1}^n \operatorname{Res}[f(z), z_k]

无穷远点留数

Res[f,]=Res[1z2f(1/z),0]\operatorname{Res}[f, \infty] = -\operatorname{Res}\left[\frac{1}{z^2}f(1/z), 0\right] 有限Res+Res[]=0\sum_{\text{有限}} \operatorname{Res} + \operatorname{Res}[\infty] = 0

儒歇定理

若在 CCg(z)<f(z)|g(z)| < |f(z)|,则 fff+gf+gCC 内零点个数相同。


以上是第五章§5.1的完整讲解。核心技能是快速判断奇点类型并准确计算留数,这直接取决于第四章罗朗展开和奇点分类的熟练程度。建议把题库5.pdf的第1-11题和30-33题全部做一遍。

显示设置
主题色相
壁纸模式
樱花粒子